Aloes w Biblii: znaczenie symboliczne

Aloes w Biblii

Aloes w Biblii

W symbolicznej scenie Nowego Testamentu pojawia się rzadko wspominana  Biblii roślina – aloes. Jakie jest jej znaczenie? W poniższym artykule przyjrzymy się, jak rozumieć jej symbolikę, która wyłania się z kart Pisma Świętego.

Jana 19:39
Przyszedł też Nikodem, ten, który poprzednio przybył w nocy do Jezusa, niosąc około stu funtów mieszaniny mirry i aloesu. [Biblia Warszawsko-Praska]

Aloes w Biblii: Czym jest aloes

Na początku kilka faktów. Wiemy, że „jest pozyskiwany z miąższu liści rośliny” należącej do rodziny asfodelowatych. „Przyprawa jest aromatyczna i gorzka w smaku” 1. Z powyższego fragmentu dowiadujemy się, że Nikodem przyniósł aloes jako mieszaninę z mirrą. Powód? „[Aloes] stosowany z mirrą działa jako środek suszący; a zapach przeciwdziała woni rozkładającego się ciała” 2. Jak zauważają autorzy „The Expositors Bible Commentary”, ilość substancji wskazuje „zarówno na bogactwo Nikodema, jak i jego docenienie osoby Jezusa” 3. Herodot pisał, że w czasach starożytnych aloes był uważane za produkt o wysokiej wartości.

Aloes w Biblii: namaszczenie króla

Jakie obrazy mogły pojawić się w głowie Hebrajczyków, żyjących w tamtym okresie, którzy widzieli scenę opisaną w powyżej zacytowanym Jana 19:39? Uczniów pogrążonych w smutku mógł pokrzepić fragment Psalmu 45:

Psalm 45:7-8
(7) Miłujesz sprawiedliwość, wstrętna ci nieprawość, dlatego Bóg, twój Bóg, namaścił ciebie olejkiem radości hojniej niż równych ci losem;
(8) wszystkie twoje szaty pachną mirrą, aloesem; z pałaców z kości słoniowej radują cię lutnie. (Biblia Tysiąclecia II)

Zauważamy, że w paralelnym wersecie aloes, którym miał być namaszczony król, jest porównany m.in. do sprawiedliwości. Autorzy Starego Testamentu w innych fragmentach posługują się grą słów, aby porównać olejek do dobrego imienia. W Kaznodziei 7:1 oraz Pieśni nad Pieśniami 1:3 zestawili podobnie brzmiące słowa obok siebie: שֶׁמֶן (szemen) – olejek oraz שֵׁם (imię) 4

Skąd w królewskim pałacu aloes, zazwyczaj spotykany w Indiach? Spekuluje się, że to orszak królowej Szewa przywiózł je do Jerozolimy („Przybyła do Jerozolimy z bardzo wielkim orszakiem, z wielbłądami niosącymi wonności”; 1 Królewska 10:2, 1 Królewska 10:10).

Jakie znaczenie miało takie namaszczenie? To w Starym Testamencie udzielenie władzy i mocy, a także błogosławieństwa. „Poprzez namaszczenie król stawał się sprawującym szczególną władzę” 5.

Aloes w Biblii: Jezus Chrystus wyłamuje się stereotypom

Widzimy, że o ile, jak zauważają komentatorzy biblijni, namaszczenie króla w starożytnym Izraelu było radosną ceremonią („Poprzez namaszczenie, królewski urząd promieniuje radością i pięknym zapachem” 6), a uroczystość była powtarzana przy okazji królewskiego wesela z towarzyszącą ucztą na Syjonie 7, to Nowy Testament pokazuje zupełnie inny obraz. Tak jak służba Pana Jezusa była całkowicie różna od tego, czego spodziewali się cieleśnie usposobieni notable I-wiecznego Izraela, takie samo było namaszczenie – dalekie od królewskiej fety, nawet najbliższym uczniom Pana wydające się być kresem wszystkiego. Jednak NT jest konsekwentny w swojej symbolice. Nawet w momencie triumfu Mesjasz przyodziany jest w szatę, symbolizującą Jego ofiarę:

Objawienia 19:13: I ubrany jest w szatę zanurzoną we krwi, i nazwano Go imieniem: Słowo Boga (Przekład Ekumeniczny)

Aloes w Biblii: Pan Jezus i grzeszna kobieta

Ze śmiercią Pana Jezusa jest związane jeszcze jedno namaszczenie. Co prawda nie wspomina o aloesie, ale wiemy, że użyty olejek jest niezwykle cenny (podobnie jak aloes w tamtych czasach). Podczas namaszczenia w Betanii (Mateusza 26:6-13) niewiasta zostaje strofowana przez uczniów, którzy uważali, że „można było drogo to sprzedać i rozdać ubogim” (Mateusza 26:9). Ale Pan Jezus wyłamuje się znowu utartym schematom, mówiąc:

Dobry uczynek spełniła względem Mnie (Mateusza 26:10)
Wylewając ten olejek na moje ciało, na mój pogrzeb to uczyniła. (Mateusza 26:12 / Biblia Tysiąclecia II)

Nie zawsze jednak drogocenny olejek może budzić pozytywne skojarzenia. W Księdze Przysłów kobieta w stroju nierządnicy, kusząca mężczyzn, jest opisana w Księdze Przysłów jako ta, która „skropiła swoje posłanie mirrą, aloesem i cynamonem” (Przysłów 7:17 / Biblia Lubelska; porównaj -> Rodzaju 39:7-8). Ale jak pamiętamy, Pan Jezus, przebywając w domu faryzeusza Szymona, nie odtrącił nierządnicy, która namaściła Jego stopy drogocennym olejkiem (Łukasza 7:37) – wykorzystał tę okazję, aby wyprowadzić lekcję dla zgromadzonych gości:

(47) Przebaczono jej wiele grzechów, gdyż bardzo umiłowała.
A komu mało przebaczono, mało miłuje. (Łukasza 7:47, UBG)
(50) Twoja wiara cię zbawiła.
Idź w pokoju. (Łukasza 7:50, UBG)

Piękna lekcja od naszego Nauczyciela – często nawet z rzeczy, które mogą wydawać się złe w oczach świata, można wyprowadzić dobro. Z kolei tak jak wonny olejek aloesu pochodzi ze środkowej części drzewa, przenośnie, z jego „serca”, tak kobieta dała wszystko, co miała do zaoferowania. To zostało poczytane jej za akt wiary, który spowodował, że Pan przebaczył jej grzechy.

Paradoksalnie w życiu Pana Jezusa spełniły się gorzkie słowa Kaznodziei:

Lepsze dobre imię niż najdroższe pachnidła; lepszy dzień śmierci aniżeli dzień narodzin (Kaznodziei 7:1; Biblia Warszawsko-Praska)

To jego śmierć była momentem triumfu, a scena z namaszczeniem drogocennym olejkiem, jakkolwiek obrazoburcza wydała się gościom, posłużyła mu, aby dać szansę na nowe życie grzesznej kobiecie.

Aloes w Biblii: Pan Jezus i możliwa symbolika

Jest jeszcze jeden fragment, który wiąże kobietę z cennym olejkiem. W Pieśni nad Pieśniami 4:13-14 czytamy:

(13) Twoja skóra to raj granatów z najwyborniejszymi owocami, krzewy hennowe wraz ze szpikanardami;
(14) szpikanard i szafran, tatarak i cynamon, a także wszelkie drzewa z wonną żywicą, mirra i aloes, jak również wszelkie najznakomitsze wonności (Przekład Nowego Świata)

Zwróćmy uwagę, że mirra i aloes występują obok siebie, proroczo wskazując na opisywane już przez nas sceny z Nowego Testamentu (przypomnijmy, że Pieśń nad Pieśniami bywa odczytywana jako figuratywny opis Chrystusa i Jego eklezji – Oblubienicy). Niektórzy komentatorzy doszukują się w tej symbolice dwóch przyjść Mesjasza  8: z jednej strony namaszczenie ciała zmarłego, ale z drugiej strony namaszczenie przez Marię (Jana 12:7) na uczcie, co z kolei może przywodzić na myśl ucztę przy powrocie Pana Jezusa (o czym piszą prorocy i wspominał sam Pan).

Na marginesie: w Jana 12:3 kobieta sięga po maść szpikanardową, a właśnie szpikanardu używa autor Pieśni nad Pieśniami w tym samym wersecie, obok mirry i aloesu (jest też cynamon -> Przysłów 7:17).

Czytaj także: „Wyciąga ze swojego skarbca to, co nowe i stare”, czyli Pan Jezus i Pieśń nad Pieśniami

Aloes w Biblii: aloesy zasadzone przez Boga

Przyszłe Królestwo i jego chwała może również przywodzić na myśl opis z Księgi Liczb 24:6

(5) Jakubie, jakże piękne są twoje namioty, mieszkania twoje, Izraelu
(6) 
Jak szerokie doliny potoków, jak ogrody nad brzegiem strumieni lub jak aloes, który Jahwe sadził, i jak cedry nad wodami. (Liczb 24:5-6; Biblia Tysiąclecia II)

Widzimy więc, że drzewo cennego aloesu zasadził sam Bóg. Jeśli przypomnimy sobie opis sprawiedliwości króla (Psalm 45), a jednocześnie przywołamy obraz strumieni, przed oczami staje Psalm 1:

Błogosławiony człowiek (…) będzie jak drzewo zasadzone nad strumieniami wód, które wydaje swój owoc w swoim czasie (…) niegodziwi nie ostoją się na sądzie ani grzesznicy w zgromadzeniu sprawiedliwych. PAN bowiem zna drogę sprawiedliwych, ale droga niegodziwych zaginie (Psalm 1; UBG)

W zacytowanej wyroczni Balaama zwraca uwagę fakt, że aloesy nie rosną w ziemi Kanaan. Tak jak Izraelici byli przybyszami, tak samo będzie z Synami Królestwa, którzy często pochodzą z narodów i zostali wszczepieni w drogocenne drzewo Izraela (porównaj -> Rzymian 11), dlatego metafora o aloesach, które pojawiają się w Królestwie, jest niezwykle trafna. Komentatorzy Biblii Jerozolimskiej dodają jeszcze jeden symboliczny szczegół:

Obraz obfitej ilości wody i zasiewu nawiązuje do urodzajności Kanaanu oraz przymierzowej obietnicy potomstwa

Bujna roślinność kontrastuje z realiami. Balaam, przed wygłoszeniem tych słów, odwraca twarz ku pustyni (Liczb 24:1). Cóż za kontrast: doczesna pustynia i przyszły „eden”, w którym nie zabraknie wody życia.

W pracy „”Images of Zion. Biblical Antecedents for the New Jerusalem” 9 Lois K. Fuller Dow zwraca uwagę, że Pismo buduje obraz przyszłej chwały przy pomocy obrazu Boga jako zasadzającego swój lud. Przywołuje przy tym dwa inne fragmenty:

Wyznaczę też miejsce Mojemu ludowi, Izraelowi, i zasadzę go, by mieszkał na swoim miejscu.
Nie będzie się więcej lękał, a nieprawi nie będą go już uciskać (2 Samuela 7:10; Przekład Ekumeniczny)

oraz

To Ty ich tam sprowadziłeś i zasadziłeś niczym drzewo na górze Twojego dziedzictwa, na miejscu, gdzie Ty przebywasz, o Panie, w świątyni, uczynionej Twoimi rękami (Wyjścia 15:17; Biblia Warszawsko-Praska)

Autor swoją analizę warstwy językowej powyższych fragmentów podsumowuje słowami:

[wszystkie one] tworzą trójstronne połączenie wyrażające aktywność Boga w przygotowaniu miejsca i osadzeniu tam swojego ludu

Aloes w Biblii: jak aloesy zostały namiotami

Co ciekawe, w greckim przekładzie Tanach, czyli Septuagincie, aloesów nie znajdziemy. Są za to namioty – σκηναί (skenai). Jak zwraca uwagę George Wesley Buchanan w pracy „To the Hebrews” (The Anchor Bible; s. 133, 134) różnice między tekstem masoreckim a LXX wzięły się z „odczytania niektórych punktów samogłoskowych i spółgłosek w inny sposób”.

I to właśnie na tak brzmiący fragment Księgi Liczb powołuje się autor Listu do Hebrajczyków, piszący:

Natomiast Chrystus, arcykapłan dóbr obecnych, wszedł raz na zawsze do miejsca poświęconego Bogu przez lepszy, doskonalszy namiot, nie sporządzony ręką, to znaczy nie należący do świata doczesnych stworzeń (Hebrajczyków 9:11).

Oto Septuaginta i tekst masorecki (w nawiasach kwadratowych):

„Tak jak namioty [masor. aloesy], które Pan rozstawił [zasadził] i jak cedry obok wód. Człowiek [masor. wody] wyjdzie [wypłyną] z jego nasienia [wiader] i on [masor. nasienie] będzie rządzić [wśród] wielu narodów”

George Wesley Buchanan podsumowuje zmiany dokonane przez autora L. do Hebrajczyków:

Autor L. Hebrajczyków wziął „człowieka” z LXX Liczb 24:7 i zestawił go w kontraście z „Panem”, wspomnianym w LXX 24:6

I dalej wyjaśnia:

Świątynia, która była w Jerozolimie, i gdzie służbę pełnili synowie Aarona i Lewiego, została zbudowana przez człowieka. Stało to w kontraście do najwyższego kapłana z porządku Melchizedea, który służył w „namiocie, który ustanowił Pan”. Po upadku Jerozolimy Żydzi wierzyli, że świątynia, którą Bóg zapisał na swoich dłoniach, została zabrana jego ludowi, tak jak Raj został zabrany Adamowi z powodu grzechu. Świątynia została ukazana Adamowi, Abrahamowi i Mojżeszowi, zanim została zbudowana na ziemi. Bóg zachował zarówno świątynię, jak i Raj, aby zostały przywrócone później (2 Barucha 4:1-7), a więc świątynia, którą zniszczyli Rzymianie, nie była świątynią, którą Bóg stworzył. Była zbudowana przez ludzi bądź, aby użyć wyrażenia autora, sporządzona ręką (Hebrajczyków 9:11)

Aloes w Biblii: wielka i jedyna nadzieja

I to właśnie w tej świątyni, która nie jest zbudowana ręką ludzką, pełnić służbę będą kapłani, jak opisał to apostoł Piotr:

wy również jako żywe kamienie będziecie wbudowani, [jako] duchowa świątynia, jako święte kapłaństwo, aby składać duchowe ofiary, przyjemne Bogu przez Jezusa Chrystusa (1 Piotra 2:5; Biblia Poznańska)

Tak jak olejek aloesowy zabijał woń rozkładającego się ciała (ostatnie stadium śmiertelnego człowieka), tak nowe – nieśmiertelne ciało z nieba (2 Koryntian 5:2) nie będzie poddane obecnej marności śmiertelności. To wielka i jedyna nadzieja chrześcijaństwa dla tych, którzy wzorem grzesznej niewiasty zawrócą ze swych dotychczasowych ścieżek i podążą za Panem. 

artykuł „Aloes w Biblii”: przypisy

  1. „The Expositors Bible Commentary” t. 9, s. 186
  2. „The Expositors Bible Commentary” t. 9, s. 186
  3. „The Expositors Bible Commentary” t. 9, s. 186
  4. Dictionary of Biblical Imagery, InterVarsity Press, s. 2695 (1998 r.)
  5. The New International Dictionary of New Testament Theology t. 1, red. Colin Brown, s. 186
  6. The New International Dictionary of New Testament Theology t. 1, red. Colin Brown, s. 186
  7. Psaimen, t. 1, Hans-Joachim Kraus, s. 336
  8. Jamieson-Fausset-Brown Bible Commentary
  9. s. 53 (2010 r.)